Son aylarda hantavirus infeksiyası ilə bağlı beynəlxalq mediada yayılan xəbərlər bu zoonoz xəstəliyə marağı yenidən artırıb. Xüsusilə 2026-cı ildə Andes hantavirusu ilə əlaqəli beynəlxalq yoluxma klasterinin qeydə alınması Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının (ÜST) diqqətini bu infeksiyaya yönəldib. Bununla belə, ekspertlər vurğulayırlar ki, hazırda dünyada genişmiqyaslı hantavirus pandemiyası və ya nəzarətdən çıxmış epidemiya müşahidə olunmur. Mövcud vəziyyət əsasən ayrı-ayrı regionlarda baş verən sporadik və lokal yoluxmalarla xarakterizə olunur.
Hantavirus niyə yenidən gündəmdədir?
Hantaviruslar insanlara heyvanlardan keçən zoonoz viruslar qrupuna daxildir. Onların əsas təbii rezervuarı müxtəlif növ gəmiricilərdir. İqlim dəyişiklikləri, urbanizasiya, meşə ekosistemlərinin pozulması və insanlarla vəhşi təbiət arasında təmasın artması son illərdə zoonoz infeksiyaların yayılma riskini artıran əsas amillərdən hesab olunur.
Məhz bu səbəbdən ÜST hantavirusu gələcəkdə epidemioloji nəzarətin vacib olduğu infeksiyalar sırasında qiymətləndirir. Xəstəlik dünyanın müxtəlif regionlarında fərqli klinik formalarda müşahidə edilir.
Hantavirus infeksiyaları əsasən iki böyük coğrafi bölgədə qeydə alınır:
Amerika qitəsində
Şimali və Cənubi Amerikada daha çox Hantavirus Ağciyər Sindromu (HPS) müşahidə edilir. Bu forma sürətlə inkişaf edən ağır tənəffüs çatışmazlığı ilə xarakterizə olunur və ölüm göstəricisi yüksək ola bilir.
Avropa və Asiyada
Bu regionlarda isə daha çox Hemorragik Qızdırma və Böyrək Sindromu (HFRS) qeydə alınır. Xəstələrdə yüksək hərarət, qanaxma əlamətləri və böyrək funksiyalarının pozulması müşahidə oluna bilər.
ÜST məlumatlarına görə, hər il dünyanın müxtəlif ölkələrində minlərlə hantavirus hadisəsi qeydiyyata alınır. Lakin yoluxmaların əksəriyyəti lokal xarakter daşıyır və geniş yayılma potensialı göstərmir.
Bu il diqqət mərkəzinə düşən hadisə Cənubi Amerika mənşəli Andes hantavirusu ilə bağlı olmuşdur. Beynəlxalq səyahətlə əlaqəli yoluxma klasterində bir neçə ölkədən olan şəxslərdə infeksiya aşkarlanmışdır.
Andes virusunu digər hantaviruslardan fərqləndirən əsas xüsusiyyət onun nadir hallarda insandan insana ötürülə bilməsidir. Buna baxmayaraq, belə ötürülmə yalnız yaxın və uzunmüddətli təmas zamanı mümkündür və virusun COVID-19 və ya qrip kimi geniş yayılma qabiliyyəti yoxdur.
ÜST hazırkı vəziyyəti diqqətlə izləsə də, qlobal ictimai sağlamlıq üçün risk səviyyəsini aşağı qiymətləndirir.
İnfeksiyanın ilkin simptomları bir çox hallarda mövsümi respirator xəstəlikləri xatırladır:
- yüksək hərarət;
- güclü halsızlıq;
- əzələ və oynaq ağrıları;
- baş ağrısı;
- ürəkbulanma və qusma;
- qarın ağrıları.
Ağır hallarda isə aşağıdakı əlamətlər inkişaf edə bilər:
- nəfəs darlığı;
- ağciyərlərdə maye toplanması;
- kəskin tənəffüs çatışmazlığı;
- arterial təzyiqin enməsi;
- böyrək funksiyalarının pozulması.
Xəstəliyin erkən diaqnostikası ağırlaşmaların qarşısının alınmasında mühüm rol oynayır.
Hazırda hantavirus infeksiyasına qarşı spesifik antiviral müalicə və ya geniş istifadə olunan peyvənd mövcud deyil.
Müalicə əsasən:
- simptomların aradan qaldırılması;
- intensiv terapiya dəstəyi;
- oksigenlə təminat;
- maye-elektrolit balansının tənzimlənməsi istiqamətində aparılır.
Bu səbəbdən profilaktika xəstəliklə mübarizənin ən effektiv üsulu hesab olunur.
Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı və digər beynəlxalq səhiyyə qurumları aşağıdakı tədbirləri tövsiyə edir:
✔ Gəmiricilərin yaşayış və iş məkanlarına daxil olmasının qarşısını almaq;
✔ Qida məhsullarını qapalı qablaşdırmada saxlamaq;
✔ Tullantıların vaxtında uzaqlaşdırılmasını təmin etmək;
✔ Anbar, zirzəmi və istifadəsiz tikililərin mütəmadi təmizlənməsini həyata keçirmək;
✔ Gəmirici ifrazatları ilə çirklənmiş sahələri dezinfeksiyaedici vasitələrlə emal etmək;
✔ Təmizlik işləri zamanı maska və əlcəkdən istifadə etmək;
✔ Şübhəli simptomlar yarandıqda dərhal tibb müəssisəsinə müraciət etmək.
Hantavirus bir daha göstərir ki, insan sağlamlığı yalnız xəstəxanalar və tibbi xidmətlə məhdudlaşmır. İnsan, heyvan və ətraf mühit sağlamlığı bir-biri ilə sıx əlaqəlidir.
ÜST, BMT-nin Ərzaq və Kənd Təsərrüfatı Təşkilatı (FAO) və Ümumdünya Heyvan Sağlamlığı Təşkilatı (WOAH) zoonoz infeksiyaların qarşısının alınmasında "One Health" yanaşmasının tətbiqini tövsiyə edir. Bu yanaşma xəstəliklərin erkən aşkarlanmasına, risklərin qiymətləndirilməsinə və epidemiyaların qarşısının alınmasına imkan yaradır.
Hantavirus hazırda qlobal epidemiya yaratmasa da, ictimai səhiyyə üçün əhəmiyyətini qoruyan zoonoz infeksiyalardan biridir. Son beynəlxalq hadisələr göstərir ki, təbii rezervuarlarla təmasın artması və qlobal hərəkətlilik yeni yoluxma zəncirlərinin yaranmasına səbəb ola bilər. Buna görə də epidemioloji nəzarətin gücləndirilməsi, əhalinin maarifləndirilməsi və "One Health" prinsiplərinin tətbiqi gələcək risklərin azaldılmasında mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Hantavirus barədə təşvişə düşmək deyil, elmi əsaslı məlumatlara söykənərək profilaktik tədbirlərə əməl etmək vacibdir. Maariflənmə və erkən xəbərdarlıq sistemləri yoluxucu xəstəliklərlə mübarizənin ən güclü vasitələrindən biridir.
