Son illərdə dünya yeni infeksion xəstəliklərin yaranması, antibiotiklərə davamlılıq, iqlim dəyişiklikləri və ekoloji problemlərin artması ilə üz-üzə qalıb. Bu çağırışlar göstərir ki, insan sağlamlığını heyvanların və ətraf mühitin sağlamlığından ayrı şəkildə qiymətləndirmək mümkün deyil. Məhz buna görə də Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST), Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Ərzaq və Kənd Təsərrüfatı Təşkilatı (FAO), Ümumdünya Heyvan Sağlamlığı Təşkilatı (WOAH) və BMT-nin Ətraf Mühit Proqramı (UNEP) tərəfindən “One Health” (Vahid Sağlamlıq) yanaşması qlobal strategiya kimi təşviq edilir.
“One Health” insan, heyvan və ətraf mühit sağlamlığının qarşılıqlı əlaqəsini qəbul edən inteqrasiya olunmuş yanaşmadır. Strategiyanın əsas məqsədi müxtəlif sahələrin mütəxəssislərini bir araya gətirərək sağlamlıq risklərini daha erkən aşkar etmək, qarşısını almaq və idarə etməkdir.
Bu yanaşmaya görə:
- İnsanların sağlamlığı heyvanların sağlamlığı ilə sıx bağlıdır;
- Ətraf mühitdə baş verən dəyişikliklər xəstəliklərin yayılmasına təsir göstərir;
- Yoluxucu xəstəliklərin əksəriyyəti heyvan mənşəlidir;
- Effektiv profilaktika yalnız sektorlararası əməkdaşlıqla mümkündür.
Məlumdur ki, insanlarda yaranan yeni infeksion xəstəliklərin təxminən 75%-i heyvan mənşəlidir (zoonoz xəstəliklər). COVID-19 pandemiyası, Ebola, Quş qripi, Donuz qripi, Qərbi Nil qızdırması və digər xəstəliklər bunun ən bariz nümunələridir.
Bundan əlavə:
- Antibiotiklərin nəzarətsiz istifadəsi antimikrob rezistentliyin artmasına səbəb olur;
- Meşələrin qırılması və urbanizasiya insanlarla vəhşi heyvanların təmasını artırır;
- İqlim dəyişiklikləri ağcaqanad və gənə kimi daşıyıcıların yayılma arealını genişləndirir;
- Su və torpaq çirklənməsi həm insanlar, həm də heyvanlar üçün sağlamlıq riskləri yaradır.
“One Health” strategiyasının əsas istiqamətləri
1. Zoonoz xəstəliklərin qarşısının alınması
Heyvanlardan insanlara keçən xəstəliklərin erkən aşkarlanması və nəzarətdə saxlanılması.
2. Antimikrob rezistentliklə mübarizə
Antibiotiklərin həm insan, həm də baytarlıq sahəsində rasional istifadəsinin təşviqi.
3. Qida təhlükəsizliyi
Qida zəncirinin bütün mərhələlərində sağlamlıq risklərinin idarə olunması.
4. Ətraf mühitin qorunması
Ekosistemlərin sağlam saxlanılması və xəstəlik risklərinin azaldılması.
5. Epidemioloji nəzarətin gücləndirilməsi
Müxtəlif sektorlar arasında məlumat mübadiləsinin və monitorinq sistemlərinin inkişaf etdirilməsi.
COVID-19 pandemiyası göstərdi ki, insan sağlamlığı qlobal ekosistemdən ayrı deyil. Virusun mənşəyi ilə bağlı müzakirələr bir daha sübut etdi ki, vəhşi təbiət, heyvan sağlamlığı və insan fəaliyyəti arasındakı əlaqələrin öyrənilməsi gələcək pandemiyaların qarşısının alınmasında mühüm rol oynayır.
“One Health” yanaşması məhz belə risklərin erkən müəyyən edilməsinə və daha effektiv cavab tədbirlərinin hazırlanmasına xidmət edir.
Azərbaycan zoonoz xəstəliklər, qida təhlükəsizliyi, baytarlıq nəzarəti və ətraf mühitin mühafizəsi sahələrində “One Health” prinsiplərinin tətbiqindən faydalana bilər. İnsan səhiyyəsi, baytarlıq xidməti, ekologiya qurumları və akademik institutlar arasında əməkdaşlığın gücləndirilməsi infeksion xəstəliklərə qarşı mübarizədə daha dayanıqlı sistemin formalaşmasına kömək edəcəkdir.
“One Health” sadəcə səhiyyə konsepsiyası deyil, insanlığın gələcək sağlamlığı üçün strateji yanaşmadır. Pandemiyalar, antibiotiklərə davamlılıq, iqlim dəyişiklikləri və ekoloji risklərin artdığı müasir dövrdə insan, heyvan və ətraf mühit sağlamlığının birlikdə qorunması qlobal təhlükəsizliyin əsas şərtlərindən biridir.
Sağlam gələcək üçün sağlam insan, sağlam heyvan və sağlam ətraf mühit bir bütöv sistem kimi qiymətləndirilməlidir. “One Health” məhz bu düşüncənin praktiki ifadəsidir.
